منو

جراحی جمجمه

جراحی جمجمه دارای انواع مختلفی است که هر یک با هدف خاصی انجام می شود و هدف اصلی تمام این جراحی ها تصیح فرم صحیح جمجمه و از بردن ضایعه ای که به مغز و نخاع فشار می آورد، می باشد.

از شایع ترین انواع جراحی جمجمه میتوان به کرانیوتومی و کرانیوپلاستی اشاره کرد که در ادامه مقاله به طور مفصل به توضیح این نوع جراحی ها و کاربرد آنها پرداخته ایم. جمجمه سر انسان از مجموعه استخوان ها و غضروفهایی تشکیل شده است که مغز را احاطه کرده و ساختار صورت را حفظ می کنند. جمجمه از مجموع 22 عدد استخوان ساخته شده که این استخوان ها به صورت زوج و فرد در کنار هم قرار گرفته اند. یکی از اصلی ترین وظایف جمجمه، حفاظت و نگهبانی از بطن های مغز می باشد. استخوان جمجمه با وجود استحکام و استخوانی بودنش، در معرض ابتلا به انواع اختلالات، شکستگی ها و تومورها می باشد. این بیماری ها و عارضه ها سبب تغییر شکل جمجمه و نازیبایی صورت و جمجمه شده و فرد را به ناچار مجبور به انجام جراحی جمجمه خواهد کرد. اختلالات جمجمه ممکن است مادرزادی باشد و نوازد پس از تولد با ناهنجاری بدشکلی متولد شود و یا اینکه به صورت اکتسابی در اثر عواملی همچون ضربه به سر، تومورهای نزدیک به ناحیه جمجمه، سکته مغزی و... اتفاق بیفتد. خوشبختانه اکثر این اختلالات را میتوان به کمک انواع روش های جراحی جمجمه، به ترمیم و درمان آن ها پرداخت.


عمل جراحی خونریزی مغز (قسمت دوم)
سوالات متداول جراحی جمجمه

جراحی جمجمه چیست؟

جمجمه یک بافت استخوانی محکم است و جلوی بسیاری از آسیب های وارده به مغز می گیرد ولی با این وجود محافظت از جمجمه به طور صدرصد صورت نمی گیرد. میتوان اینگونه این موضوع را توصیف کرد که جمجمه هم مانند دیگر اجزای بدن در معرض ابتلا به انواع آسیب ها و اختلالات مادرزادی و اکتسابی می باشد. در بیشتر مواقع درمان انواع اختلالات و مشکلات جمجمه به کمک جراحی جمجمه قابل انجام است.

جمجمه دارای ساختار استخوانی است. استخوان جمجمه شامل کاسه سر و استخوان های صورت می باشد. استخوان‌ های جعبه مغزی از هشت استخوان تشکیل شده شده و شامل: استخوان‌های قدامی، آهیانه، گیجگاهی، گوه‌ای، پس سری و غربالی است. استخوان های صورت از 14 استخوان دوتایی از جمله استخوان‌های آرواره، گونه، بینی، کامی، اشکی، کونکای تحتانی بینی، آرواره و استخوان تیغه بینی تشکیل شده است. کاسه سر یا جعبه مغزی در استخوان جمجمه وظیفه حفاظت از مغز را برعهده دارد و مغز را در برابر انواع آسیب ها و ضربات محفوظ می دارد.

جراحی جمجمه با هدف اصلاح و ترمیم فرم صحیح جمجمه انجام می شود. این جراحی در انواع مختلف و به روش های متعددی انجام می شود و بسته به نوع و شدت ضایعه ایجاد شده در مغز نوع جراحی جمجمه متفاوت می باشد. نحوه نام گذاری جمجمه بر این اساس  است که جمجمه را بدون در نظر گرفتن استخوان متحرک صورت، کرانیوم می نامند. به همین جهت نام اغلب جراحی هایی که در جمجمه صورت می گیرد با همین عنوان آغاز می شود. مثل جراحی کرانیوپلاستی، جراحی کرانیوتومی، جراحی کرانیوسینوستوز و... .

از این جراحی ها برای درمان بسیاری از اختلالات از قبیل:

  • درمان انواع تومورهای مغزی
  • درمان خونریزی خفیف تا وسیع ایجاد شده در مغز
  • اصلاح فرم جمجمه در شکستگی ها
  • اصلاح فرم جمجمه در نوزادان
  • درمان تومورهایی که در نزدیکی قاعده جمجمه

تشخیص مشکلات جمجمه

جمجمه به دلیل نقش مهمی که در محافظت از جمجمه برعهده دارد. در صورتی که بنا به هر دلیلی در معرض آسیب قرار بگیرد مغز نیز درصدد ابتلا به آن آسیب ها می باشد. از شایع ترین مشکلات جمجمه می توان به موارد زیر اشاره کرد:

شکستگی جمجمه

شکستگی جمجمه عموما در اثر وارد شدن ضربه به سر وارد می شود. ضربه به سر از حالت جزئی تا شدید متغیر می باشد. در صورتی که ضربه وارد شده جزئی باشد و فقط منجر به شکستگی پوست سر، کوفتگی یا خراشیدگی در پوست شود با انجام پانسمان ساده میتوان به درمان این عارضه پرداخت. اما در صورتی که شدت ضایعه بسیار شدید باشد و صدمه شدیدی به جمجمه وارد شود در این صورت برای پیشگیری از بروز عواقب جبران ناپذیر جراحی جمجمه به منظور اصلاح شکستگی ها و جوش خوردن استخوان جمجمه انجام می شود.

بدشکلی جمجمه نوزادان

بدشکلی در نوزادان به دلایل مختلف ایجاد شده و دارای انواع مختلفی است. یکی از شایع ترین علت بدشکل در نوزادان، کرانیوسینوستوز یا بسته شدن زود هنگام درزهای جمجمه می باشد. استخوان های جمجمه از چندین استخوان مجزا تشکیل شده است. این استخوانها توسط درزها به هم متصل می شوند. این درزها به منظور رشد کامل مغز، در روزهای اولیه پس از تولد کاملا باز هستند، اما در برخی نوزادان این درزها بسیار زودتر از موعد بسته می شود در این حالت گفته می شود اختلال کرانیوسینوستوزیس رخ داده است. فرم دیگر بدشکلی جمجمه در نوزادان زمانی رخ می دهد که سرنوزاد در وضعیت نامناسبی قرار گرفته باشد و از حالت عادی خود خارج شود. در این حالت، جراحی جمجمه از دو منظر اهمیت می یابد:

  1. از لحاظ زیبایی جمجمه
  2. از لحاظ پیشگیری از وارد شدن آسیب به مغز و رشد مناسب مغز

بدشکلی جمجمه در بزرگسالان

عموما شایع ترین بدشکلی های جمجمه در نوزادان رخ می دهد. اما در برخی مواقع ممکن است  در اثر مشکلاتی همچون تومورهای مغزی، سکته مغزی، جمجمه ی بزرگسالان نیز دچار تورم شده و این تورم به دیگر قسمت های استخوان جمجمه فشار وارد کند. این تورم همچنین سبب بروز بدشکلی در جمجمه خواهد شد که این بدشکلی را میتوان به کمک جراحی جمجمه اصلاح و بازسایی کرد.

تومورهای نزدیک جمجمه

قاعده جمجمه یا پایه جمجمه، پایین ترین ناحیه جمجمه است که نقش خونرسانی به مغز را برعهده دارد اهمیت این ناحیه، به دلیل قرارگیری اجزای حساسی همچون ساقه مغز در این قسمت می باشد. کوچکترین آسیب یا وجود تومور در این ناحیه موجب مرگ یا فلج دائمی می شود. یکی از شایع تومورهای قاعده جمجمه، تومور هیپوفیز می باشد که به کمک روش جراحی جمجمه و با کمک دستگاه آندوسکوپ میتوان به درمان آن ها پرداخت.

روش های جراحی جمجمه

خوشبختانه امروزه روش های متعددی برای درمان مشکلات جمجمه بکار گرفته می شود. اما انتخاب بهترین روش جراحی جمجمه، بسته به نوع و شدت ضایعه ایجاد شده در مغز و جمجمه متفاوت می باشد. همان طور که در قسمت ابتدایی مقاله نیز اشاره کردیم به کمک انواع روش های جراحی جمجمه میتوان بسیاری از اختلالات مغزی و شکستگی و نافرمی های جمجمه را اصلاح کرد. این جراحی ها عبارتنداز:

جراحی کرانیوتومی:

کرانیوتومی در لغت به معنای سوراخ کردن است و  این جراحی در مقایسه با دیگر روش های جراحی باز جمجمه جزو جراحی کم تهاجمی جمجمه محسوب می شود؛ زیرا برای انجام آن کمترین برش در جمجمه صورت می گیرد به طوری که جراح با ایجاد سوراخ کوچکی در جمجمه، جراحی را آغاز می کند. کاربرد این جراحی در برطرف نمودن خونریزی های خفیفی که در جمجمه ایجادمی شود، می باشد.

جراحی کرانیکتومی:

در صورتی که خونریزی ایجاد شده در مغز به قدری وسیع باشد که نتوان با روش جراحی کرانیوتومی به درمان آن پرداخت و یا شکستگی ایجاد شده در جمجمه بسیار شدید باشد و بیمار نیاز به تعویض و برداشتن جمجمه داشته باشد در این صورت جراحی کرانیکتومی با هدف برداشتن بخشی از جمجمه صورت می گیرد.

جراحی کرانیوپلاستی:

جراحی کرانیوپلاستی، نوعی جراحی پلاستیک جمجمه می باشد که برای ترمیم و بازسایی شکستگی ها و آسیب های وارده به جمجمه انجام می شود. این جراحی با قرار دادن سیمان های استخوانی و یا ابزارهای حمایتی جهت فرم دادن به استخوان جمجمه انجام می شود.

جراحی کرانیوسینوستوز:

به بسته شدن زود هنگام درزهای جمجمه در نوزدان کرانیوسینوستوز می گویند. به دلیل رشد مغز دراین دوران، جمجمه دچار بدشکلی می شود که با کمک این نوع جراحی جمجمه یعنی جراحی کرانیوسینوستوز میتوان درزهای بسته شده را باز کرده و فرم بدشکل جمجمه را در این کودکان اصلاح کرد.

جراحی قاعده جمجمه:

جراحی قاعده جمجمه به دلیل قرارگیری عروق خونی و اجزاء حساس مغز در این ناحیه، از حساس ترین و پیچیده ترین جراحی جمجمه محسوب می شود. به کمک این روش جراحی میتوان به بسیاری از تومورهای نزدیک و اطراف قاعده جمجمه را هدف قرار داد.

جراحی آندوسکوپی جمجمه:

از جراحی آندوسکوپی جمجمه برای درمان تومورهایی که در ناحیه بطن های مغز قرار دارد استفاده میشود. به کمک دستگاه آندوسکوپ میتوان به نواحی از مغز دست پیدا کرد که بوسیله دیگر روش های جراحی مغز و جراحی جمجمه دسترسی به آن امکان پذیر نمی باشد.

نحوه و چگونگی جراحی جمجمه

در اکثر مواقع جراحی جمجمه برای درمان انواع اختلالات مغزی و اختلالات جمجمه هر چه سریعتر باید انجام شود تا از بروز آسیب به مغز پیشگیری کرد همان طور که اشاره شد، اختلالات جمجمه دارای انواع مختلفی است. از شکستگی های جمجمه گرفته تا بدشکلی های جمجمه و هزاران مشکل دیگر درمان و تشخیص آن توسط جراح مغز و اعصاب صورت می گیرد.

قبل از انجام جراحی جمجمه، جراح مغز و اعصاب با بررسی و ارزیابی تمام علائم و تشخیص نوع اختلال بهترین روش عمل را برای بیمار خود انتخاب می کند. تشخیص بیماری های مغزی و اختلالات جمجمه توسط روش هایی از قبیل تصویربرداری از جمجمه به کمک اشعه ایکس و در صورتی که اشعه ایکس برای بیمار خطرناک باشد پزشک دیگر روش های تصویربرداری نظیر سی تی اسکن، تصویربرداری ام آر آی جهت بررسی دقیق تر به بیمار پیشنهاد می دهد.

نحوه و روش انجام هر یک از روش های جراحی جمجمه با یکدیگر متفاوت می باشد که عبارتند از:

نحوه انجام جراحی کرانیوتومی

این جراحی تحت بیهوشی عمومی و در برخی مواقع بسته به نظر پزشک، ممکن است در حالت هوشیاری کامل نیز انجام گیرد. قبل از انجام جراحی کرانیوتومی بیمار تحت تصویربرداری ام آر آی قرار می گیرد تا بدین وسیله محل دقیقی که دچار ضایعه شده است مشخصص گردد. در این روش استخوان جمجمه توسط یک مته استخوانی جهت از بین بردن ضایعه ایجاد شده در مغز، سوراخ می شود. بازکردن جمجمه با عمل جراحی کرانیوتومی برای بیرون آوردن تومور، کاستن فشار داخلی یا تخلیه لخته خون انجام می‌شود.

نحوه انجام جراحی کرانیکتومی

از این روش جراحی به منظور حذف تومورهای سخت و با هدف کاهش فشار درون جمجمه انجام می شود. در این نوع جراحی، بخشی بزرگی از استخوان جمجمه جهت دستیابی به بافت مغز برداشته می شود. جراح پس از خارج کردن ضایعه در مغز، مجددا استخوان جمجمه را درجای خود قرار می دهد.

نحوه انجام جراحی کرانیوپلاستی

در این روش جراحی جمجمه، جراح پس از بریدن پوست بیمار به استخوان جمجمه دست می یابد. دراین مرحله ناحیه ای از جمجمه که دچار شکستگی شده را جدا کرده و سطح مورد نظر را جهت قرارگیری سیمان استخوانی آماده می کنند. پس از قرار دادن پروتز یا سیمان استخوانی در جمجمه، جراح دوباره پوست را به محل اولیه خود باز می گرداند.

نحوه انجام جراحی کرانیوسینوستوزیس

این نوع جراحی جمجمه تحت بیهوشی کامل و با همکاری دو تیم جراحی پلاستیک و جراحان مغز و اعصاب انجام می گیرد. برای انجام این عمل، پس از تراشیده شدن موهای سر، برشی در ناحیه ای که دچار بدشکلی شده، انجام می شود. پس از این مرحله، بخش هایی از استخوان جمجمه که دچار بدشکلی شده اند شکل دهی می شوند و در محل صحیح خود ثابت می شوند.

نحوه انجام جراحی قاعده جمجمه

بسیاری از تومورهایی که در قاعده جمجمه قرار دارند را میتوان به کمک این روش درمان کرد. این جراحی با همکاری جراحی کرانیوتومی جمجمه و جراحی آندوسکوپی انجام می شود. انتخاب بهترین روش جراحی بستگی زیادی به نوع تومور و شدت ضایعه خواهد داشت.

نحوه انجام جراحی آندوسکوپی جمجمه

در این روش جراحی، جراح جهت دسترسی به بافت مغز با ایجاد سوراخ کوچکی در جمجمه، دستگاه آندوسکوپ که حاوی دوربینی بر سر آن است را وارد مغز کرده تا بدین وسیله ضایعه و تومور ایجاد شده در مغز را درمان نماید. این جراحی از کمترین میزان آسیب به بافت مغز و اعصاب مغز برخوردار است.

عوارض بعد از جراحی جمجمه

احساس درد شدید در ناحیه جمجمه

به این دلیل که در زمان برش جمجمه، تعداد زیادی از عصب ها هم از بین می روند معمولا تا چندین هفته پس از عمل، لمس کردن محل جراحی، بسیار دردناک می باشد و بیمار حدودا بین چندین ماه پس از جراحی جمجمه، احساس سوزش و خارش عجیبی در ناحیه مورد جراحی خود احساس می کند و این علائم تماما به دلیل رشد مجدد رشته های عصبی در ناحیه جمجمه می باشد. جراح با پیش بینی تمام این عوارض داروهایی ضد دردی برای شما تجویز می نماید که تا حدودی از درد شما می کاهد.

بروز سردردهای شدید

شدت و نوع سردرد در افراد مختلف متفاوت می باشد و این موضوع بستگی زیاد به عواملی چون سن و سلامت عمومی بیمار و وضعیت قرارگیری سر بعد از جراحی دارد. اما به طور کلی میتوان گفت سردردها مشکل ساز نیستند و غالبا چندین ساعت پس از جراحی جمجمه ظاهر می شوند و تا دو هفته پس از جراحی جمجمه کم کم شروع به فروکش کردن خواهند کرد. برای کاهش و تسکین سردردهای پس از عمل، پزشک برای شما برخی داروهای مسکن تجویز می نماید.

احساس حرکت کردن مایع در اطراف مغز

در برخی بیماران که مورد جراحی جمجمه قرار گرفته اند، تا چندین هفته بعد از عمل، از این موضوع بسیار شکایت دارند. زیرا احساس می کنند مایعی در مغز آنها در حال حرکت کردن است. اما باید گفت این احساس کاملا طبیعی است و عموما به خاطر این است که مغز میخواهد خود را با شرایط جدید وفق دهد. برای اینکه کم تر این احساس به سراغتان بیاید، بهتر است وضعیت سر خود را در حالت مناسب قرار دهید و از تکان دادن های بی مورد بپرهیزید.

عوارض داروهای بیهوشی

به دلیل کمبود اکسیژنی که در حین عمل، بیمار به آن دچار می شود عوارضی که داروهای بیهوشی با خود به همراه دارد، بیمار ممکن است تا چندین ساعت پس از عمل جمجمه دچار گیجی و توهم، استفراغ و تهوع و فراموشی موقت شود. البته جای نگرانی نیست زیرا این عوارض موقتی هستند و تا چندین ساعت پس از عمل از بین خواهند رفت.

مراقبت های پس از جراحی جمجمه

مدت زمان بهبودی پس از جراحی جمجمه بستگی به فاکتورهای مختلفی از قبیل، سن و سلامت بیمار، شدت بیماری قبل از جراحی، نوع جراحی و در نهایت مراقبت درست از زخم ها و محل جراحی می باشد. برای اینکه بیماری که مورد عمل جراحی قرار گرفته است هرچه سریعتر بهبود یابد نیاز به رعایت برخی اصول است که اطرافین بیمار باید بطور مرتب مراقبت باشند که این اصول را به درستی انجام دهند. این اصول شامل:

مراقبت از زخم ها

حتی کم تهاجمی ترین جراحی های جمجمه نیاز به بریده شدن و ایجاد برش خواهند داشت به همین جهت پس از عمل حتما باید محل برش خورده بخیه زده شود. مراقبت از زخم ها پس از عمل جراحی جمجمه از اهمیت بالایی برخوردار است زیرا با مراقبت صحیح و اصولی از زخم های محل جراحی میتوان از بروز عفونت و مشکلات مغزی پیشگیری کرد. اصول مراقبت از زخم ها عبارتند از:

  • تعویض پانسمان های ناحیه سر، حتما باید توسط پرستار انجام شود.
  • محل پانسمان را همیشه خشک و تمیز نگه دارید
  • از خاراندن و دست کشیدن بروی زخم خودداری کنید
  • تا زمانی که پزشک اجازه نداده است از آب زدن به محل زخم و حمام کردن خودداری کنید

داروها را در وقت و زمان مقرر مصرف کنید

معمولا پس از جراحی، دو دسته دارو برای بیمار تجویز می گردد که این داروهای شامل داروهای تسکین دهنده درد و داروهای آنتی بیوتیک جهت پیشگیری از عفونت می باشند. توجه نمایید که این داروها با مقدار معین و برای دوره های زمانی معینی تجویز می شود به همین جهت مراقب باشید که تمام داروها را در زمان معین خود مصرف کنید.

توانبخشی بعد از جراحی

بسیاری از افرادی که در معرض ضربه و آسیب های مغزی قرار می گیرند؛ ممکن است همچنان پس از انجام عمل جراحی جمجمه و از بین رفتن ضایعه و شکستگی، دچار ناتوانی شدید باشند. در این صورت انجام تمرینات فیزیوتراپی کمک بسیاری به آنها خواهد کرد. بلافاصله پس از اینکه بیمار از بیمارستان مرخص شود، جلسات توانبخشی و فیزیوتراپی آغاز می شود. فیزیوتراپی میتواند در موارد زیر مفید باشد:

  • بهبود توانایی راه رفتن
  • کاهش اسپاسم و گرفتگی عضلانی
  • افزایش قدرت و تقویت عضلات
  • بهبود عملکرد دست و پا

خطرات جراحی جمجمه

بروز تشنج و حملالت تشنجی

احتمال بروز تشنج در افرادی که مورد عمل جراحی جمجمه قرار گرفته اند بسیار بالاست. البته خطر احتمال آن تا حدود زیادی به عواملی همچون، نوع عمل و شدت ضایعه دارد. برای مثال افرادی که مورد جراحی کرانیکتومی به منظور حذف تومور قرار گرفته اند احتمال بروز تشنج در آنها بسیار بالاتر از کسانی است که مورد جراحی کم تهاجمی تر کرانیوتومی هستند. برای پیشگیری از بروز تشنج در این عزیزان، هم قبل و هم بعد از عمل جراحی، داروهای ضد تشنجی داده می شود. مصرف داروهای تشنج از دو ماه تا دوازه ماه متغیر می باشد.

بروز عفونت در محل جراحی

عموما جهت پیشگیری از بروز عفونت در محل زخم، پزشک برای این بیماران داروهای آنتی بیوتیک تجویز می نماید؛ اما با این وجود ممکن است برخی بیماران در محل زخم دچار عفونت شوند که در این صورت هرچه سریعتر باید به درمان آنها پرداخت. از شایع ترین علائم عفونت پس از جراحی شامل:

  • درد شدید در محل جراحی
  • تورم و قرمزی شدید در محل
  • بروز ترشحات سفید رنگ در محل زخم
  • تغییر اندازه زخم جراحی
  • تب و افزایش درجه حرارت بدن
  • خونریزی در محل زخم

آسیب به عصب های مغز

در صورتی که هرگونه احساس ضعف، اختلال در تکلم و راه رفتن در بیمار وجود داشته باشد نشان دهنده آسیب به اعصاب مغز و اعصاب جمجمه می باشد و سبب فلج عضلانی و ضعف ماهیچه ای موقت می شود. بهتر است از قبل از مرخص شدن از بیمارستان این علائم را برای جراح خود بازگو کنید تا هر چه سریعتر مورد بررسی قرار بگیرد.

تب و افزایش درجه حرارت پس از جراحی

در حدود 40 درصد افرادی که مورد جراحی های جمجمه قرار می گیرند؛ تب رخ می دهد و در اغلب موارد بدون درمان خاصی برطرف می شود. مهم ترین نشانه تب بعد از جراحی، عفونت جدی می باشد. یکی از اقدامات اساسی در درمان عفونت و تب بعد از عمل مصرف به موقع آنتی بیوتیک هاست که میتواند بسیار تاثیر گذار باشد.

 از دیگر خطرات جراحی جمجمه که کمتر شایع است. عبارتنداز:

  • بروز عفونت باکتریایی و بیماری مننژیت
  • کمبود آب مغز و شوک کمبود مایعات
  • اختلال در تعادل معایعات و الکترولیتها
  • سکته مغزی و لخته شدن خون در مغز
  • تورم و التهاب بافت مغز
  • نشست مایع مغزی و نخاعی
  • کاهش عملکرد ذهنی
  • آسیب مغزی دائمی و بروز معلولیت های ذهنی و حرکتی در بیمار
جراحی مغز جراحی تومورهای مغز
جدیدترین مقالات جراحی جمجمه
نظرات و پرسش های بیماران جراحی جمجمه